HABERLER    ANALİZLER
ARAP DÜNYASI | SURİYE | FİLİSTİN | IRAK | İRAN | İSRAİL | LÜBNAN | ASYA | RUSYA | KÜRDİSTAN | ANALİZLER | KİMDİR? | RÖPORTAJ | GİZLİLİK POLİTİKASI |
06-04-2021 tarihinde, 20:27 saatinde eklendi
Montrö ve “1945”
Montrö ve “1945”
Hazal YALIN

“1945” bütün bu tartışmaları ele alıyor; ancak burada, kitabı özetlemek yerine, biri genellikle bilinen, diğerine ise kitapta yer verdiğim iki ayrıntıdan söz etmek istiyorum.

Montrö tartışmaları derinleşirken, geçtiğimiz hafta yayımlanan “1945” adlı çalışmam, tuhaf ve tamamen öngörülemez bir şekilde gündemle denk düştü. Bu çalışmada kilit kelime, “Montrö”dür.

Soğuk Savaşa girerken taraflar pozisyonlarını henüz kesin olarak belirlememişlerdi; 1945’in mayıs ayından aralık ayına kadar sadece Britanya ve Sovyetler Birliği’nin kendilerince gelecek tasavvurları vardı, ABD açısından ise bir belirsizlik hâkimdi. 

1945 tartışmalarını da bu durum tetikledi; Ankara, Batı tercihini yapmış; ancak ABD’nin kararsızlığı ve Britanya’nın güçsüzlüğü yüzünden Batı, henüz Ankara’yı kabul edebilecek durumda değildi. Bu tartışmalarda Montrö, tayin edici rolü oynadı.

“1945” bütün bu tartışmaları ele alıyor; ancak burada, kitabı özetlemek yerine, biri genellikle bilinen, diğerine ise kitapta yer verdiğim iki ayrıntıdan söz etmek istiyorum. 

İlki, anlaşmanın girişinde yer alan “Boğazlar” tanımı. Buna göre Boğazlar tek bir su yoludur ve bu su yolu; Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi ve Karadeniz Boğazı’nı kapsar.

Bütün belgelerde Boğazlar tek bir su yolu olarak tanımlanır, zaten başka türlü de olamazdı; zira Boğazların ikinci ve üçüncü ülkeler için tek önemi, Karadeniz’den (ve Karadeniz’e) çıkış anlamına gelmesidir. 

Bu tek bir su yolu olma niteliği şunu doğurur: Eğer su yolunun bütünlüğü parçalanırsa, parçalanan kısımdan yapılacak geçişler artık Montrö hükümlerine tabi olmaz. Bu, son derece önemli, can alıcı bir ayrıntıdır.

Kitapta yer verdiğim ayrıntı ise şu. ABD 1945 güzüne kadar henüz müdahaleci oryantasyonunu tamamlamamıştı; 1930’ların Roosevelt dönemi izolasyonuna geri dönmenin hesaplarını yapıyordu. 

Boğazlar tartışması ortaya çıktığında, peş peşe iki öneri getirdi. İlki, Potsdam’da Truman’ın konuyla ilgisi ve bilgisi olmadığını gösteren “boğazları uluslararasılaştırma” (yani fiilen Lozan sonrasına dönme) önerisidir. 

Bu öneriyi Türkiye dahil kimse kabul edemezdi. Böyle bir öneri en çok hâlâ bir deniz gücü olan Britanya’nın işine yarayabilirdi; ancak Churchill’in tepkisinden anlıyoruz ki, Britanya da önerinin uygulanamaz olduğunu biliyordu. 

Öyle anlaşılıyor ki Britanya, Ankara’nın Boğazlar üzerindeki egemenliğini korumak için Sovyetler Birliği ile yakınlaşmak zorunda kalacağından çekiniyordu. Böylece gerek Ankara, gerekse Britanya, ABD’yi bu öneriyi geri çekmek zorunda bıraktı. 

ABD bunun hemen arkasından Boğazların askerden arındırılmasını önerdi. Bu, oryantasyonun tamamlanmak üzere olduğu bir döneme denk düşen ara öneridir; ABD, askersizleştirmeyi, Sovyetler Birliği’nin Boğazlarda üs talebine karşı ileri sürüyordu. 

Ne var ki bu da Türkiye’nin Boğazlardaki tahkimatlarını boşaltmasını gerektireceğinden Sovyetler Birliği’ne karşı olası bir ittifakı peşinen baltalamak anlamına gelirdi. 

ABD’nin üçüncü önerisi, askersizleştirme ile Montrö arasında bir geçişi andırır; burada Montrö’nün temel ilkelerini kabul etmekle birlikte, “Karadeniz’de kıyısı bulunan ülkelerin ortak rızası ve BM’nin yetkilendirmesi dışında Boğazların Karadeniz dışındaki ülkelerin savaş gemilerine barış zamanında da kapatılmasını” öngörüyordu. 

Bu öneri, Britanya hükümetinin tepkisini çekti; her ne kadar savaş öncesinin soluk bir gölgesinden öte değilse de bunun farkında olmayan, veya bunu kurnazlıkla gizlemeye çalışan ve her şeye rağmen hâlâ bir deniz gücü olan Britanya, kendi gemilerinin İstanbul’a erişiminin hem savaş hem barış zamanında temin edilmesini istiyordu. 

ABD’nin yazılı önerisi şöyleydi: “Boğazlar, hem barış hem savaş zamanında Karadeniz’de kıyısı olmayan ülkelerin savaş gemilerine kapatılacaktır.” 

Britanya ise Amerikan dışişlerine şöyle önerdi: “Boğazlardan geçiş, Karadeniz’de kıyısı olmayan ülkelerin savaş gemilerine hem barış hem savaş zamanında kapatılacaktır.” Böylelikle diğer ülkelerin savaş gemilerinin İstanbul’a kadar gitmelerine cevaz veriyordu. 

Bu öneri ve tadilat, bir kez daha, Boğazların tek bir su yolu olmasına dayanır. Boğazlardan geçiş, İstanbul’dan çıkışla tamamlanır; bir tekne eğer İstanbul’dan çıkmıyorsa, Boğazlar rejimine tabi olmaz. 

Amerikan dışişleri bu öneriyi kabul etti. Washington, Britanya’nın isteğiyle tadil edilmiş öneriyi 30 Ekim’de Ankara Büyükelçisi Wilson’a gönderdi, elçi 1 Kasım’da Ankara’da Dışişlerine teslim etti. 

Washington’da da Amerikan Dışişleri Yakın Doğu İşleri Dairesi Başkan Yardımcısı Jones, ertesi gün (2 Kasım) Türkiye’nin Washington Büyükelçiliği Maslahatgüzarı Orhan Eralp’a sundu. 

Jones, öneriyi gören Eralp’ın “ağzının kulaklarına vardığını” (“smiled broadly”) yazar. Bu, hiç kuşkusuz, önerinin mahiyetinden ziyade, ABD’den gelmiş olmasının yarattığı memnuniyetten ötürüydü. 

Nitekim Wilson 6 Kasım’da, “Amerikan önerisinin büyük memnuniyetle karşılandığını öğrendiğini” yazdı. 

Bununla birlikte Dışişleri Umumi Kâtibi Feridun Cemal Erkin ise, 5 Kasım’da Britanya elçisi Peterson’a, Amerikan önerisinin “Karadeniz’i bir Rus donanma üssüne çevirecek olmasından” yakınıyordu.

Bu tartışmaların neticesi, herkesin malumu: Montrö, her şeye rağmen, son derece ince hesap edilmiş dengelere dayanan bir anlaşma olması nedeniyle, tarafların kimi zaman ortaya çıkan rahatsızlıklarına rağmen varlığını korumayı başardı; uluslararası anlaşmaların duyguları olsaydı, kuşkusuz bu uzun ömründen dolayı Montrö’ye kıskançlıkla bakarlardı.

Marx’ın 18 Brumaire’de Hegel’e göndermesi, geniş şekilde bilinir: “Hegel, bir yerde, şöyle bir gözlemde bulunur: 

Bütün tarihsel büyük olaylar ve kişiler, hemen hemen iki kez yinelenir. Hegel eklemeyi unutmuş: ilkinde trajedi, ikincisinde komedi olarak.” 

Ancak bunun tersi olması ihtimali de vardır; ilkinde komedi unsurları ağır basan bir olay, ikincisinde pekâlâ trajedi haline gelebilir. 

Paylaşım
Facebook da Paylaş
Yorum Yaz Yorum
Yorumlar
Henüz yorum yapılmamış
Diğer İlgili Başlıklar
Hizbullah Petrol arama işine mi giriyor? 21-09-2021 tarihinde eklendi
İran, Suriye Lübnan üçlüsü ABD küstahlığını yendi 15-09-2021 tarihinde eklendi
MI6, Afganistan’daki dinci fanatikleri nasıl destekledi? 07-09-2021 tarihinde eklendi
Joe Biden'ın Afganistan hakkında söylediği 6 yalan 02-09-2021 tarihinde eklendi
طالبان التي وُلدت من إجماع المُتعبين 29-08-2021 tarihinde eklendi
Rusya’da seçimler yaklaşırken 08-08-2021 tarihinde eklendi
Hizbullah’ın caydırıcılığı savaşı önlüyor 05-08-2021 tarihinde eklendi
Afganistan savaşının maliyeti 08-07-2021 tarihinde eklendi
Suudilerle Emirlikler çatışması; yeni bir gelişme mi eski bir düşmanlık mı 06-07-2021 tarihinde eklendi
مسرحية المقاومة عند الإخوان 05-07-2021 tarihinde eklendi
Güncel
23:07 (14.09.2021)
Amerikan F15E savaş uçakları Irak Suriye sınır şeridine saldırdı. Saldırıda Halk Seferberlik Güçlerine ait iki araç vuruldu; ama can kaybı yaşanmadı.
14:09 (04.09.2021)
Pakistan İstihbarat Servisi Başkanı general Faiz Hamid, Taliban'ın davetiyle Kabil'e gitti.
23:19 (27.08.2021)
Pentagon Sözcüsü: Taliban, Kabil havaalanındaki askeri bölümlerden hiçbir yere hakim değil.
23:18 (27.08.2021)
Taliban: Kabil havaalanının Amerikan güçlerinin bulunduğu küçük bir bölüm hariç büyük bölümünü ele geçirdik.
23:07 (27.08.2021)
Hamas Siyasi Büro Üyesi Musa Ebu Merzuk, Moskova'da Rusya Devlet Başkanı Ortadoğu Özel Temsilcisi Mihail Bogdanov'la görüştü.
01:14 (05.08.2021)
El Meyadin muhabiri: İsrail savaş uçaklarının güney bölgelerinde uçuşuyla birlikte patlama sesleri duyuluyor.
13:47 (29.07.2021)
Irak'ın Nasıriye kentinde Amerikan güçlerine ait iki askeri lojistik konvoy saldırıya uğradı.
00:01 (14.07.2021)
El Meyadin: Kudüs'ün kuzeyineki Kalandiya kontrol noktasında ırkçı İsrail rejimi güçlerine ateş açıldı.
Haftanın Yorumu
Alptekin DURSUNOĞLU
Yorgunların uzlaşmasıyla doğan Taliban emirliği
Siyasi Analizler
En Çok
Okunan Yorumlanan Paylaşılan
Hava Durumu
İstanbul Ankara İzmir
ISTANBUL ANKARA IZMIR
Yakın Doğu Haber ® 2006 - 2012
Sitede bulunun içerikler ve analizler kaynak gösterilerek alıntılanabilir  RSS Tasarım & Yazılım : Network Yazılım