Somaliland’daki Berbera Limanı etrafında şekillenen İngiltere-BAE-İsrail hattı, Sudan savaşı, bölgesel askeri üsler ve Kızıldeniz güvenliği tartışmalarını yeniden gündeme taşıdı.
YDH- Middle East Eye, İngiltere hükümetinin, Sudan'da vahşet işlemekle suçlanan paramiliter Hızlı Destek Güçleri'ni (HDG) silahlandırmak için kullanılan Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) kontrolündeki bir altyapı ağının parçası olan Somaliland'deki bir limanın ortak sahibi olduğunu belirtti.
İngiltere'nin Berbera limanındaki payı, hükümetin yabancı yatırım kolu olan British International Investment (BII) aracılığıyla elde tutuluyor. BII, stratejik Afrika Boynuzu limanını BAE'nin lojistik devi DP World ve Somaliland Yönetimi ile birlikte ortaklaşa işletiyor.
Somaliland, eski bir İngiliz sömürgesi olup, şu anda bir diplomatik tartışmanın merkezinde bulunan, Somali'den ayrılan bir bölge. İsrail'in geçen ay bağımsızlığını Mogadişu'dan tanıması ve bunun yaygın uluslararası kınama görmesiyle gündeme geldi.
İngiltere dışişleri bakanlığı tarafından görevlendirilen ve geçen ay yayımlanan BII'nin Berbera'daki yatırımına dair bir etki değerlendirme raporu, Berbera'yı "Somaliland için stratejik bir geçit ve Etiyopya için potansiyel bir alternatif ticaret koridoru" olarak tanımladı.
Ancak İngiltere'nin Berbera limanında DP World ile ortaklığı, ticari faaliyetleri ile Sudan'daki savaşa ilişkin diplomatik duruşu arasında olası bir çıkar çatışmasına dair soruları gündeme getiriyor gibi görünüyor. BAE, Sudan hükümetine karşı HDG'yi desteklemekle suçlanıyor.
İngiltere'nin çifte söylemi ve BAE baskısı
İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa Birliği gibi, "Sudan'ın el-Faşir kentinde kitlesel öldürmeler, cinsel şiddet ve sivillere yönelik kasıtlı saldırılar da dahil olmak üzere vahşetlerden şüphelenilen" HDG komutanlarına yaptırım uyguladı.
HDG, Sudan'ın batısındaki Darfur'da soykırım işlemekle yaygın olarak suçlanıyor. BAE, gruba liderlik eden ve General Muhammed Hamdan Dagalo'yu desteklemeyi reddetmeye devam ederken, uçuş takibi, kargo envanterleri ve Sudan içinden ve dışından çok sayıda resmi kaynak dahil olmak üzere kanıtlar birikiyor.
Diplomatik kaynaklara göre BAE, ABD Başkanı Donald Trump'ın "sınırsız nakit" olarak bahsettiği şeyi, İngiltere'yi Sudan savaşındaki rolünü açığa çıkarmaması için baskı yapmakta kullandı.
Sudan'da İngiltere yapımı askeri teçhizat keşfedildi ve İngiltere'nin Emirliklerle olan kapsamlı ticari bağları artan bir şekilde inceleniyor.
Yakındaki bir BAE deniz üssü ve askeri pistinin parçası olmasa da Berbera limanı, Afrika Boynuzu ve Kızıldeniz boyunca uzanan BAE'ye ait altyapı zincirinin bir parçasını oluşturuyor.
Sudanlı bir kamu politikası örgütü olan “Fikra”nın direktörü Amgad Fareid Eltayeb, Middle East Eye'a şunları söyledi: "İngiltere, silahlı aktörleri likit, hareketli ve baskıdan yalıtan bölgesel düzenlemelere katılırken veya hoşgörü gösterirken, Sudan'da ateşkes, hesap verebilirlik ve sivil koruma çağrısı yapmakta inandırıcı olamaz."
BII sözcüsü MEE'a, Berbera'nın ticari limanında azınlık yatırımcısı olduklarını söyledi ve limanın yakındaki Emirlik askeri tesisleriyle "tamamen bağlantısız" olduğunu iddia etti.
Sözcü şunları söyledi: "Berbera'daki limanın modernizasyonu bölgenin kalkınması için kritik öneme sahip. Somaliland'in 5,7 milyon nüfusuna gerçek ekonomik ve istihdam fırsatları sağlamanın yanı sıra, Etiyopya'da yaşayan 100 milyondan fazla insan için ikinci bir deniz koridoru açacak."
Bölgesel gerilimlerin ve stratejik ziyaretlerin odağı
Dünya petrolünün yüzde 30'unun taşındığı Babü'l-Mendep Boğazı'ndan sadece 250 km uzaklıkta bulunan Berbera, bu hafta bir dizi çarpıcı, kesişen haberin merkezinde yer aldı.
İsrail Dışişleri Bakanı Gideon Sa’ar, İsrail’in Somaliland’ı bağımsız bir devlet olarak tanımasının ardından ülkeye giden ilk üst düzey İsrailli yetkili oldu. İsrail medyası, Perşembe günü yaptığı haberlerde, görüşmelerde önerilen bir İsrail askeri üssünün de tartışıldığını, bir Somaliland yetkilisine atıfta bulunarak bildirdi.
Ardından Perşembe günü, İsrail'in müttefiki BAE tarafından desteklenen Yemenli güneyli ayrılıkçı lider Aydarus el-Zubeydi'yi taşıyan bir gemi Berbera'ya yanaştı. Suudi Arabistan, BAE'nin Zubeydi'nin Yemen'den kaçıp Somaliland'e gitmesini sağlayan gizli bir operasyon düzenlediğini iddia etti.
Suudi Arabistan ve Katar, İran, Türkiye, Ürdün, Umman, Kuveyt, Sudan ve Yemen dahil diğer bölge ülkelerinin dışişleri bakanları Cuma günü Saar'ın Somaliland ziyaretini kınayan ve Mogadişu'daki Somali hükümetine desteğini teyit eden bir açıklama yayımladı.
Açıklamada, "Bakanlar, ayrılıkçı gündemleri teşvik etmenin kabul edilemez olduğunu ve halihazırda kırılgan bir bölgedeki gerilimleri daha da kötüleştirme riski taşıdığının altını çizdi" denildi.
İngiltere'nin gizli kalkınma fonu ve bölgesel yatırımları
On dokuzuncu yüzyıl İngiliz kâşifi Richard Burton tarafından bir zamanlar "Kızıldeniz'in gerçek anahtarı, Doğu Afrika trafiğinin merkezi" olarak anılan Berbera limanının 2022'den bu yana hızlı gelişimindeki İngiltere'nin rolüne medyada çok az dikkat çekildi veya hiç çekilmedi.
Başlangıçta Sömürge Kalkınma Şirketi olarak bilinen BII, tamamen Dışişleri, Commonwealth ve Kalkınma Ofisi'ne (FCDO) aittir ve bu onun tek hissedarıdır, ancak FCDO'nun "uzaktan yönetim modeline" sahip olduğunu, bu da yatırım kararlarının hükümetten bağımsız olduğu anlamına geldiğini söylüyor.
2022'nin başlarında, BII, DP World Berbera ve Somaliland hükümetine, Berbera limanının genişletilmesinde azınlık yatırımcısı olarak katıldı. Bu, DP World ile "Afrika'daki limanların ve iç lojistiğin modernizasyonunu ve genişletilmesini desteklemek ve Afrika'nın dünyanın geri kalanıyla ticaretini iyileştirmek" için Afrika Geçidi olarak bilinen daha geniş bir ortaklığın parçasıydı.
BII ayrıca Mısır'ın Sokhna ve Senegal'in Dakar limanlarında da pay aldı. Başlangıçta 320 milyon dolar fon taahhüt etti ve önümüzdeki birkaç yıl içinde 400 milyon dolar daha yatırım yapmayı beklediğini söyledi.
FCDO tarafından görevlendirilen etki değerlendirme raporuna göre, limanın geliştirilmesi için yapılan çalışmalar arasında yeni bir rıhtım inşa etmek, limanın su çekimini derinleştirmek ve daha büyük gemileri ve artan konteyner trafiğini barındırmak için modern kargo elleçleme ekipmanı kurmak yer aldı.
Berbera'nın şu anda Etiyopya'nın ticaretinin yüzde 95'ini gerçekleştiren Cibuti'ye bölgesel bir rakip olarak ortaya çıktığı belirtildi.
Uluslararası tanınma mücadelesinde stratejik hamleler
İngiltere ve BAE'nin Somaliland'de tamamlayıcı diğer iş çıkarları bulunuyor. Hem İngiltere merkezli Genel Energy hem de BAE'nin RakGas'ının bölgede petrol aramak için lisansları var. Somaliland Devlet Başkanı Abdurrahman Muhammed Abdullahi Irro, son zamanlarda ham petrol arama çalışmalarının 2027 yılına kadar başlamasının beklendiğini söyledi.
İsrail'in Somaliland'i tanıması, Etiyopya'nın da aynı şeyi yapmaya hazır olduğu spekülasyonlarına yol açtı.
İsrail'in 26 Aralık'ta Somaliland'i tanımasından hemen önce, üst düzey bir Etiyopya heyeti Berbera limanını ve bitişiğindeki Berbera Ekonomik Serbest Bölgesi'ni ziyaret etti. Birkaç gün sonra Etiyopya dışişleri bakanı, ülkesinin İsrail'in izinden gidip Somaliland'i tanıyacağına dair soruları yanıtlamayı reddetti.
Cibuti'deki Camp Lemonnier yakınındaki Çin varlığına ilişkin endişelerle birlikte, ABD de Berbera'yı Kızıldeniz ve Afrika Boynuzu'ndaki varlığını güçlendirmek için alternatif bir “stratejik seçenek” olarak görüyor.
Bu yılın Mart ayında Somaliland, Mogadişu'daki Somali merkezi hükümetinin Berbera'daki liman ve hava üssüne ABD'ye özel kontrol verme girişimini reddetti. Ancak Temmuz ayı sonunda Abdullahi, fikrini değiştirdiğini açıkladı. Yönetiminin Berbera'da bir ABD askeri üssüne ev sahipliği yapmaya ve uluslararası tanınma kazanmak için daha geniş bir stratejinin parçası olarak lityum dahil değerli mineral kaynaklarına erişim sunmaya hazır olduğunu söyledi.
Geçen yıl Temmuz ayında, eski İsrail askeri istihbarat araştırmacısı Amit Yarom, Atlantic Council'in web sitesinde İsrail'in Somaliland'i tanıması için bir duruş ortaya koydu. Yarom, "Küresel nakliyatın yaklaşık üçte biri bu koridordan geçerken, korsanlık, silah kaçakçılığı ve eş-Şebab ve Husi gibi terör örgütlerinden gelen tehditler uluslararası endişe yarattı" diye yazdı. "Hem İsrail hem de Amerika Birleşik Devletleri için Somaliland, stratejik işbirliği için bir fırsat sunuyor."
BAE üsler ağı ve Sudan'a yönelik iddialar
2017 yılında Somaliland, bu ilişkinin Somali'den ayrılma davasını güçlendireceğini umarak, burada bir askeri üs kurmak için bir Emirlik teklifini kabul etti. MEE tarafından analiz edilen uydu görüntüleri, Berbera'da deniz üssünün, modern bir askeri liman, derin su dok, hangarlar ve destek tesisleri bulunan bir pist de dahil olmak üzere gelişmiş altyapı ile durmuş bir projeden neredeyse tamamlanmış bir tesise sessizce dönüştürüldüğünü gösteriyor.
Berbera'daki pist 4 km uzunluğunda. Kısmen bir zamanlar NASA tarafından Uzay Mekiği için olası bir acil iniş şeridi olarak kiralanmış olması nedeniyle Afrika'daki en uzun pistlerden biri. Bu da ağır nakliye uçaklarını ve savaş uçaklarını alabileceği anlamına geliyor.
Tüm bu tesislerin yaratılması, Somaliland'deki üssü, Sudan, Yemen, Somali'nin Puntland bölgesindeki Bosaso, Abd el-Kuri ve Semha adaları ve Babü'l-Mendep Boğazı'ndaki Mayun volkanik adası dahil olmak üzere bir BAE üsleri halkasına bağlı olan bölgesel olarak önemli bir stratejik merkeze dönüştürdü.
İsrail ve ABD'nin yardımıyla geliştirilen bu üsler, Ensarullah hareketine karşı operasyonlar yürütmek, istihbarat amaçları -İsrail ve BAE'nin Kristal Küre adlı bir istihbarat paylaşım platformu var- ve gezegenin en kalabalık, önemli rotalarından birinde deniz trafiğini kontrol etmek için kullanılıyor.
Ayrıca, Yale İnsani Araştırma Laboratuvarı (HRL) icra direktörü Nathaniel Raymond da dahil olmak üzere çok sayıda kaynağın doğruladığı gibi, Sudan'daki HDG'ye tedarik için kullanılıyorlar.
2024 yılının Aralık ayında Reuters, uçak yetkililerine gönderilen iniş talepleri de dahil olmak üzere bilgilere göre, BAE'den kalkan ve Berbera'da duraklayan uçuşların askeri teçhizat taşıdığını bildirdi.
BII sözcüsü MEE'a şunları söyledi: "BII, küresel bir liman geliştirme ve işletme lideri olan DP World ile birlikte Berbera'nın ticari limanında azınlık yatırımcısıdır. Bu liman, bahsettiğiniz askeri tesisin 10 km uzağında bulunuyor ve onunla tamamen bağlantısızdır."
Ancak Fikra'nın direktörü Amgad Fareid Eltayeb, MEE'a limanın HDG'nin savaşı uzatmasına izin veren BAE'nin "destek yaşam hattının" bir parçası olduğunu söyledi.
"Sudan halkı sembolik açıklamalar veya seçici diplomasi istemiyor. Uluslararası ortakların savaşın lojistiğini parçalamaya istekli olup olmadığını soruyorlar, sessizce onlardan kâr etmeye veya onları başka yerde istikrara kavuşturmaya değil." dedi.
Eltayeb, sözlerini şöyle sonlandırdı: "Berbera'daki, özellikle Sudan'ınki olmak üzere çatışmaları beslemek için kullanılmasını açıkça şart koşulmayan herhangi bir İngiliz rolü, Sudan'da tarafsızlık olarak değil, ihmal yoluyla suç ortaklığı olarak okunacaktır."
