İran’ın füze ve insansız hava aracı saldırıları Hürmüz Boğazı’ndan geçen ticaret ve enerji akışını durma noktasına getirerek, Asya ve Avrupa başta olmak üzere küresel ekonomiyi etkiledi.
YDH- Washington Post’un haberine göre, İran’ın füze ve insansız hava aracı saldırıları, küresel ekonominin “en kritik” merkezlerinden biri olan Basra Körfezi ve çevresinde deniz ve hava trafiğini “büyük ölçüde” felç etti. Asya ile Avrupa arasında taşınan mallar “ciddi” şekilde aksarken, uzak finans piyasalarında yatırımcılar da etkileniyor.
Saldırının birinci haftasında, Basra Boğazı’ndan geçen petrol ve doğal gaz sevkiyatları kadar, çatışma bölgesindeki birçok uluslararası havaalanının kapatılması da “ciddi etkiler” yarattı.
Bunlar arasında dünyanın en yoğun havaalanlarından biri olan Dubai Havalimanı da bulunuyor. Bu durum, tüketici elektroniği, ilaç ve değerli metallerin sevkiyatlarını aksatarak, küresel hava kargo kapasitesinin neredeyse “beşte birini” devre dışı bıraktı.
Taşımacılık ve tedarik zincirinde eşitsiz etki
San Francisco merkezli Flexport lojistik şirketinin CEO’su Ryan Petersen, hava yoluyla Asya’dan Avrupa’ya mal taşımanın maliyetinin savaşın başlamasından bu yana “yüzde 45” arttığını, bu artışın Asya’dan ABD’ye gönderim maliyet artışının “iki katından fazla” olduğunu belirtti.
Haber, savaşın ekonomik etkilerinin “ABD’den çok Avrupa ve Asya ekonomilerini” daha hızlı ve sert vurduğunu ortaya koyuyor.
Uluslararası Para Fonu’nun eski baş ekonomisti Maurice Obstfeld, “Avrupa ve Asya enerji ithalatına güçlü biçimde bağımlı, bu nedenle İran savaşı nedeniyle oluşacak makroekonomik şoklara daha hassaslar” dedi ve ekledi: “Coğrafi olarak çatışmaya daha yakın olmaları da onları daha savunmasız kılıyor.”
ABD ekonomisi de etkileniyor. AAA verilerine göre, benzin fiyatları bir haftada 2,98 dolardan 3,41 dolara yükseldi. Çiftçiler kritik gübreler için daha yüksek faturalarla karşı karşıya kalırken, İran savaşı Trump yönetiminin öngördüğünden daha uzun sürerse tedarik zincirinde ek sıkıntılar bekleniyor.
Körfez’de sevkiyat ve liman engelleri
Hürmüz Boğazı’ndan tanker trafiği savaş öncesi seviyelerin yüzde 90’ına düştü. Bir petrol tankerinin kaptanı, Kuveyt açıklarında yaşanan büyük bir patlamanın, ballast suyu ve az miktarda petrolün Kuzey Basra Körfezi’ne sızmasına yol açtığını bildirdi.
Flexport verilerine göre, Ortadoğu müşterilerine ya da küresel pazara gönderilecek 57 konteyner gemisi hâlâ boğazda sıkışmış durumda.
Maersk ve MSC gibi büyük deniz taşımacılığı şirketleri, Birleşik Arap Emirlikleri, Umman, Irak, Kuveyt, Katar, Bahreyn ve Suudi Arabistan’a yapılan yeni gönderimleri askıya aldı. Bu durum, malların beklenmedik limanlarda depolanması ve depolama masraflarının artması riskini beraberinde getiriyor.
Hava kargoda kesinti ve maliyet artışı
Hava kargo, deniz taşımacılığına kıyasla daha hızlı olmasına rağmen maliyeti yüksek olduğu için, bilgisayar çipleri, elektronik ürünler, havacılık bileşenleri, hızlı moda ürünleri, çiçekler ve tıbbi malzemeler büyük ölçüde hava yoluyla taşınıyor.
Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Bahreyn, Kuveyt, Irak ve İran hava sahalarının kapatılması, hava kargo kapasitesinde “ciddi azalmaya” yol açtı.
DHL Global Forwarding CEO’su Oscar de Bok, her hafta hava sevkiyatları askıya alındığında, taşıyıcıların kapasiteyi telafi etmek için en az bir buçuk haftaya ihtiyaç duyduğunu belirtti.
SEKO Logistics’in baş ticari sorumlusu Brian Bourke, “Hava yolu istikrarına ve kaç drone’un geçebileceğine bağlı olarak sürekli değişiyor. Sürekli yeniden planlamamız gerekiyor.” dedi.
Kuehne + Nagel Yönetim CEO’su Stefan Paul, Asya ve Çin’deki hava kargo birikmelerinin “covid zamanlarına” benzer bir durum yarattığını ifade etti. Hava kargo uçakları hâlâ Asya ve Avrupa arasında uçuyor; ancak normalde Dubai veya Katar’da duracak uçaklar, daha fazla yakıt taşımak zorunda kalarak kapasiteyi azaltıyor.
Tarım ve enerji fiyatlarına yansıma
ABD’de tarım sektörü de etkileniyor. Suudi Arabistan, Katar ve İran, dünyanın en büyük üre ve anhidroz amonyak üreticileri arasında yer alıyor.
StoneX finans firmasının Başkan Yardımcısı Josh Linville, üre fiyatlarının geçen hafta yaklaşık yüzde 25 arttığını ve boğaz kapalı kaldığı sürece fiyatların daha da yükselmesinin beklendiğini belirtti. Çin’in ihracat kısıtlamalarıyla birleştiğinde, uzun bir savaş çiftçilerin maliyetlerini ciddi şekilde artırabilir.
Linville, “Böyle bir durumu sayı ile ifade edemem, daha önce hiç görmediğimiz bir olay bu.” dedi.
